دکتر کیسان موذنی
جراح و متخصص مغز و اعصاب _ دیسک و ستون فقرات
شنیدن عبارت «عمل جراحی مغز در حالت بیداری» در نگاه اول برای بیماران و خانواده‌های آن‌ها بسیار عجیب، دلهره‌آور و حتی غیرقابل باور است. اینکه بیمار حین جراحی باز جمجمه کاملاً هوشیار باشد، صحبت کند، تصاویر را تشخیص دهد یا دست و پای خود را حرکت دهد، شبیه به صحنه‌ای از یک فیلم علمی-تخیلی به نظر می‌رسد. اما در جراحی نوین مغز و اعصاب، جراحی مغز در حالت بیداری یا همان کرانیوتومی بیدار (Awake Craniotomy) یکی از پیشرفته‌ترین، دقیق‌ترین و ایمن‌ترین روش‌ها برای برداشتن تومورهایی است که در مجاورت بخش‌های حساس و حیاتی مغز (مانند مراکز تکلم، درک زبان و کنترل حرکتی اندام‌ها) قرار گرفته‌اند.
هدف اصلی در این روش، برداشتن حداکثری تومور بدون آسیب زدن به عملکردهای عصبی و توانایی‌های حیاتی بیمار است. بر اساس راهنمای رسمی مرجع بین‌المللی Mayo Clinic درباره Awake Brain Surgery، انجام عمل در زمان هوشیاری به جراح اجازه می‌دهد تا مرزهای تومور را دقیقاً تا نزدیک‌ترین فاصله با بافتهای سالم مغز پاک‌سازی کند، بدون اینکه خطر فلج یا اختلال در تکلم بیمار را تهدید کند.
مغز انسان شبکه‌ای بی‌نهایت پیچیده و ظریف است. مناطقی از مغز موسوم به نواحی الکوئنت (Eloquent Areas) مسئولیت مستقیم عملکردهای اساسی را بر عهده دارند؛ از جمله ناحیه تولید و درک گفتار (نواحی بروکا و ورنیکه) و قشر کنترل حرکتی و حسی دست و پا.
چنانچه توموری در این بخش‌ها یا در فاصله چند میلی‌متری آن‌ها قرار داشته باشد، انجام جراحی تحت بیهوشی عمومی کامل با ریسک بالایی همراه است؛ زیرا جراح نمی‌تواند حین عمل متوجه شود که آیا دستکاری یک بافت باعث اختلال در صحبت کردن یا حرکت بیمار میشود یا خیر. در چنین مواردی، معاینه دقیق و مشاوره با بهترین جراح مغز و اعصاب تعیین می‌کند که آیا بیمار کاندید مناسبی برای عمل جراحی مغز در حالت بیداری است یا خیر.
بسیاری از بیماران با چنین ضایعاتی ابتدا با نشانه‌هایی چون تشنج‌های ناگهانی، سرگیجه یا سردردهای شدید و پیش‌رونده مواجه میشوند. شناخت انواع سردرد و علائم آن و آگاهی از تفاوت آن‌ها با سردردهای خطرناک و هشداردهنده نقش تعیین‌کننده‌ای در مراجعه به‌موقع به پزشک و تشخیص زودهنگام با استفاده از تصویربرداری‌های پیشرفته مغزی (fMRI و DTI) دارد.
برخلاف تصوری که وجود دارد، بیمار در سراسر ساعات طولانی عمل بیدار نگه داشته نمیشود. الگوی استاندارد جهانی در مراکزی مانند Johns Hopkins Medicine پروتکل سه‌مرحله‌ای موسوم به «خواب – بیدار – خواب» (Asleep-Awake-Asleep) است:
در ابتدای عمل، بیمار تحت بیهوشی سبک و کوتاه‌اثر قرار میگیرد. جراح مغز و اعصاب با استفاده از روش پیشرفته بلوک عصبی پوست سر (Scalp Block) تمامی شاخه‌های اعصاب حسی جمجمه را به‌طور موضعی و طولانی‌مدت بی‌حس می‌کند. سپس برش پوست و باز کردن استخوان جمجمه (کرانیوتومی) در کمال آرامش و بدون احساس کوچک‌ترین درد انجام میشود.
به محض اینکه پرده‌های محافظ مغز باز شد و بافت مغز نمایان گردید، داروهای بیهوشی قطع یا بسیار سبک میشوند تا بیمار به آرامی هوشیار شود. در این زمان، جراح به همراه متخصص نوروفیزیولوژی یا تیم گفتاردرمانی فرآیند ارزیابی را آغاز می‌کنند:
همزمان با این کارها، جراح با یک پروب الکتریکی بسیار ظریف، امواج خفیفی به حاشیه‌های اطراف تومور ارسال می‌کند. اگر تحریک یک نقطه باعث وقفه در گفتار (Speech Arrest) یا ناتوانی در حرکت دست شود، جراح بلافاصله متوجه میشود آن بخش بافت سالم و حیاتی مغز است و به هیچ عنوان نباید دستکاری شود. به این ترتیب، تومور تا امن‌ترین مرز ممکن تخلیه می‌گردد.
بیشتر بخوانید:
سندرم دم اسب چیست؟ علائم، زمان طلایی جراحی و خطرات
پس از اتمام ایمن مرحله برداشتن تومور، بیمار مجدداً با تزریق داروهای بیهوشی به خوابی آرام می‌رود تا جراح استخوان جمجمه و پوست سر را با دقت بازسازی و بخیه کند.
پرتکرارترین نگرانی بیماران این است که: «آیا لمس یا برش بافت مغز با درد شدید همراه است؟»
پاسخ علمی این موضوع کاملاً روشن است: خیر! خود بافت مغز به هیچ وجه فاقد هرگونه گیرنده حس درد است.
تنها بخش‌هایی از سر که درد را درک می‌کنند، پوست سر، عضلات و پرده دورامتر هستند که تمامی این نواحی در فاز ابتدایی با تزریق بی‌حسی موضعی به‌طور کامل بلوک میشوند. علاوه‌بر این، در زمان بیداری، داروهای ضداضطراب ملایم تزریق میشوند تا بیمار احساس آرامش داشته باشد. همچنین یک پارچه استریل میان دید بیمار و محل جراحی کشیده میشود تا فرد منظره اتاق عمل را نبیند و بدون استرس به سوالات تیم پزشکی پاسخ دهد.
| شاخص بالینی | جراحی مغز در حالت بیداری | جراحی تحت بیهوشی عمومی کامل |
|---|---|---|
| حفظ تکلم و حافظه | پایش لحظه‌ای و حداکثر اطمینان از سلامت کلام | متکی بر داده‌های غیرمستقیم الکتروفیزیولوژی |
| میزان تخلیه تومور | تخلیه حداکثری تا نزدیک‌ترین مرز بافت سالم | محدودتر به دلیل احتیاط جراح از آسیب به نواحی ناشناخته |
| مدت بستری در بیمارستان | کوتاه‌تر (معمولاً ۱ تا ۳ روز) | طولانی‌تر به علت عوارض داروهای بیهوشی عمیق |
| خطر عوارض حرکتی و فلج | به کمترین میزان ممکن کاهش می‌یابد | احتمال خطای بالینی بالاتر در مناطق الکوئنت |
برای دستیابی به بهترین نتیجه درمانی، آمادگی‌های قبل از جراحی شامل موارد زیر است:
برای مطالعه بیشتر درباره اصول بین‌المللی این عمل، می‌توانید به راهنمای تخصصی AANS (انجمن جراحان مغز و اعصاب آمریکا) درباره کرانیوتومی مراجعه کنید.
جراحی مغز در حالت بیداری (Awake Craniotomy) یکی از شاهکارهای جراحی مغز و اعصاب نوین است که امکان درمان تومورهای پیچیده و حساس را با حفظ کامل تکلم، بینایی و توانایی‌های حرکتی فراهم می‌سازد.
اگر شما یا عزیزانتان با تومورهای مغزی، علائم مشکوک عصبی یا سردردهای خطرناک روبه‌رو شده‌اید، بررسی دقیق مدارک تصویربرداری و معاینه توسط بهترین جراح مغز و اعصاب اولین و حیاتی‌ترین اقدام برای انتخاب ایمن‌ترین مسیر جراحی و درمان است.
