دکتر کیسان موذنی
جراح و متخصص مغز و اعصاب _ دیسک و ستون فقرات
شنیدن نام تومور مغزی برای هر فردی تکان‌دهنده و اضطراب‌آور است. متأسفانه در باور عموم جامعه، این واژه اغلب مساوی با بیماری درمان‌ناپذیر، پایان زندگی یا ناتوانی دائمی تلقی می‌شود. اما آیا واقعاً هر توموری در مغز مرگبار است؟ پاسخ دانش جراحی اعصاب امروز یک «خیر» قاطع است.
پیشرفت‌های شگرف در تکنیک‌های جراحی میکروسکوپی، ابزارهای تصویربرداری پیشرفته و تکنولوژی‌های ناوبری حین عمل باعث شده که امروزه بسیاری از بیماران مبتلا به تومور مغزی زندگی طبیعی و طولانی داشته باشند. هدف این مقاله شفاف‌سازی علمی، از بین بردن ترس‌های بی‌اساس، و آموزش نشانه‌های مهمی است که نباید نادیده گرفته شوند.
به رشد و تکثیر غیرطبیعی، کنترل‌نشده و غیرمعمول سلول‌ها در داخل بافت مغز یا پرده‌های پوشاننده آن، تومور مغزی گفته می‌شود. از آنجا که جمجمه انسان یک محفظه استخوانی بسته و غیرقابل انعطاف است، هرگونه بافت اضافی، توده یا تجمع سلولی باعث افزایش فشار داخل جمجمه (ICP) می‌شود. این افزایش فشار، بافت حساس مغز را تحت فشار قرار داده و منجر به بروز علائم عصبی و جسمی مختلف می‌گردد.
تومورهای مغزی به دو گروه کلی تقسیم می‌شوند:
خیر، بخش قابل‌توجهی از تومورهای داخل جمجمه از نوع خوش‌خیم (Benign) هستند. تفاوت تومورهای خوش‌خیم و بدخیم مغز در سرعت رشد و قدرت نفوذ آن‌هاست:
طبق گزارش‌های انجمن جراحان مغز و اعصاب آمریکا (AANS)، اگرچه حتی تومور خوش‌خیم نیز به دلیل محدودیت فضای جمجمه نیازمند ارزیابی و درمان تخصصی است، اما خوش‌خیم بودن آن نشان می‌دهد که با تخلیه توده می‌توان بدون عود طولانی‌مدت به درمان قطعی دست یافت.
علائم تومور به اندازه، محل قرارگیری در قشر مغز و سرعت رشد ضایعه بستگی دارد. برخی از مهم‌ترین علائم عبارتند از:
سردرد ناشی از رشد تومور اغلب ویژگی‌های متمایزی دارد؛ معمولاً صبح‌ها بعد از بیدار شدن شدیدتر است و ممکن است با خم شدن به جلو، سرفه یا زور زدن تشدید شود. البته هر سردردی ناشی از تومور نیست و باید در ارزیابی اولیه، تفاوت آن با انواع سردرد مانند میگرن یا سردردهای تنشی مشخص شود. با این حال، آشنایی با اینکه چه سردردهایی خطرناکه کمک میکند در زمان مناسب فوراً به پزشک مراجعه کنید.
بروز تشنج در فردی که سابقه تشنج کودکی یا صرع نداشته، یکی از قوی‌ترین نشانه‌ها برای بررسی احتمال وجود تومور مغزی است. تشنج ممکن است خفیف (در حد پرش یک دست یا پا و خیرگی چندثانیه‌ای) یا عمومی و همراه با بیهوشی باشد.
ضعف ناگهانی یا تدریجی یک سمت بدن، سنگینی دست یا پا، لرزش و بی‌حسی می‌تواند ناشی از فشار توده بر کورتکس حرکتی مغز باشد. گاهی بیماران این حالت را با فشارهای دیسک گردن یا آرتروز اشتباه می‌گیرند، اما معاینه دقیق عصبی منشأ مرکزی را مشخص میکند.
تاری دید ناگهانی، دوبینی، کاهش بینایی در گوشه چشم‌ها یا کاهش شنوایی یک‌طرفه از علائم تحت فشار قرار گرفتن اعصاب جمجمه‌ای است. لکنت ناگهانی، دشواری در پیدا کردن کلمات یا عدم توانایی در فهم صحبت‌های دیگران نیز زنگ خطر مهمی است.
تومورهایی که در لوب پیشانی (فرونتال) رشد می‌کنند، ممکن است تا مدت‌ها هیچ سردردی ایجاد نکنند و فقط باعث تغییر خلق‌وخو، بی‌تفاوتی، اختلال حافظه، پرخاشگری ناگهانی یا افت عملکرد کاری شوند.
بیشتر بخوانید:
سندرم دم اسب چیست؟ علائم، زمان طلایی جراحی و خطرات
برای تشخیص قطعی و افتراق تومور از ضایعاتی مانند آبسه، خونریزی یا سکته مغزی، پروتکل‌های تشخیصی زیر به کار گرفته می‌شود:
بر اساس دستورالعمل‌های تشخیصی کلینیک مایو (Mayo Clinic)، دقت تصویربرداری پیشرفته به جراح کمک میکند تا نقشه سه‌بعدی ورود به بافت را با کمترین آسیب به کورتکس سالم طراحی کند.
انتخاب بهترین استراتژی به نوع، اندازه و موقعیت ضایعه بستگی دارد:
خط اول درمان در اغلب موارد جراحی باز (کرانیوتومی) است. امروزه به لطف نورونویگیشن (جی‌پی‌اس اتاق عمل)، میکروسکوپ‌های جراحی با بزرگنمایی فوق‌العاده و مانیتورینگ نوروفیزیولوژیک حین عمل، جراح بدون صدمه زدن به مراکز حیاتی حرکتی و حافظه، بیشترین حجم ضایعه را تخلیه میکند. مراجعه به بهترین جراح مغز و اعصاب این اطمینان را ایجاد میکند که حفظ کیفیت زندگی بیمار در اولویت تصمیم‌گیری جراحی قرار گیرد.
برای تومورهایی که در نزدیکی مناطق حساس کنترل تکلم، درک زبان و حرکت دست و پا قرار دارند، تکنیک نوین جراحی مغز در حالت بیداری به کار گرفته می‌شود. در این روش، بیمار در حین تخلیه ضایعه به هوش است و با تیم جراحی و نورولوژیست صحبت میکند تا اطمینان حاصل شود که کوچک‌ترین آسیبی به تکلم و توانایی حرکتی او وارد نمی‌شود.
در مواردی که تومور در اعماق مغز قرار دارد یا امکان دسترسی جراحی ایمن به آن وجود ندارد، از تابش متمرکز اشعه بدون باز کردن جمجمه استفاده می‌شود تا رشد سلول‌ها مهار گردد.
برای تومورهای بدخیم، داروهای خوراکی یا وریدی ویژه‌ای به کار می‌رود که توانایی عبور از سد خونی-مغزی (Blood-Brain Barrier) را داشته باشند.
پس از عمل تخلیه تومور مغزی، مسیر مراقبت بیمار بسیار مهم است:
امروزه با کشف مارکرهای ژنتیکی و بیولوژیکی جدید، درمان‌ها کاملاً شخصی‌سازی شده‌اند و بقای بیماران نسبت به دهه‌های گذشته رشد چشمگیری داشته است.
