دکتر کیسان موذنی – جراح مغز و اعصاب و ستون فقرات
بسیاری از بیماران با درد ناگهانی کمر یا تیرکشنده به پا (سیاتیک) تصور میکنند که «حتماً دیسک کمردارم».
اما واقعیت این است که دیسک کمر مجموعهای از مشکلات دیسک بینمهرهای است که شدت آن از یک التهاب ساده تا پارگی و بیرونزدگی کامل میتواند متفاوت باشد.
خبر خوب این است که بیش از ۸۰٪ موارد دیسک کمر بدون جراحی بهبود پیدا میکند؛ بهشرط اینکه درمان درست انتخاب شود.
در این مقاله، کاملترین راهنمای دیسک کمر را مطالعه میکنید.
درستون فقرات بین مهرههای کمر، بافتهای ژلهمانندی به نام دیسک قرار دارد.
دیسک بینمهرهای از دو بخش اصلی تشکیل شده است: یک بخش مرکزی نرم و ژلهای و یک لایه بیرونی محکمتر. وقتی لایه بیرونی ضعیف یا پاره میشود، بخش داخلی ممکن است به بیرون فشار بیاورد و به ریشههای عصبی اطراف نزدیک شود. همین تماس یا فشار روی عصب، علت اصلی بسیاری از دردهای تیرکشنده به پا است.
این دیسکها مثل «کمکفنر» عمل میکنند و از ضربه، فشار و سایش مهرهها جلوگیری میکنند.
وقتی دیسک دچار یکی از حالتهای زیر شود، مشکل دیسک کمر ایجاد میشود:
اگر فشار دیسک به عصب سیاتیک برسد، درد به پا تیر میکشد.
بسیاری از بیماران میپرسند که چرا دیسک باعث درد پا میشود؟ واقعیت این است که دیسکها حاوی یک ماده ژلاتینی داخلی (هسته) و یک لایه بیرونی محکم هستند. وقتی لایه بیرونی ضعیف یا پاره شود، فشار ناشی از هسته دیسک به اعصاب مجاور (مانند عصب سیاتیک) منتقل شده و باعث ایجاد التهاب شیمیایی میشود. این التهاب است که باعث میشود شما دردی شدید، سوزش یا حس برقگرفتگی را در پاهای خود تجربه کنید، حتی اگر مشکل اصلی در کمر شما باشد.
تشخیص تفاوت این دو برای شروع درمان بسیار مهم است. گرفتگی عضلانی معمولاً در یک نقطه متمرکز است و با ۱ یا ۲ روز استراحت و گرم کردن به شدت کاهش مییابد. اما درد دیسک کمر معمولاً:
از باسن شروع میشود و تا پشت ران، ساق یا حتی کف پا میرود.
بهویژه در انگشتان پا یا کنار ساق.
پا ممکن است هنگام راه رفتن «کشیده شود».
نشستن طولانی باعث افزایش فشار داخل دیسک میشود.
در برخی بیماران، فشار ناگهانی ناشی از سرفه، عطسه یا حتی خنده میتواند درد دیسک کمر را بیشتر کند. این موضوع معمولاً به این دلیل رخ میدهد که فشار داخل کانال ستون فقرات به طور موقت افزایش پیدا میکند و عصب تحت فشار، درد بیشتری را منتقل میکند.
شایعترین دلایل:
پزشک از چند مرحله برای تشخیص استفاده میکند:
تست قدرت عضلات، حس پا، رفلکسها و تستهای تخصصی عصب.
دقیقترین روش تشخیص بیرونزدگی یا پارگی دیسک.
برای بررسی شکستگی، انحنای ستون فقرات یا تنگی کانال.
دکتر موذنی در طول معاینه، تستهای رفلکس، قدرت عضلانی و حس پوستی را انجام میدهند. یکی از معروفترین تستها، تست بالا آوردن پا (SLR) است که در آن بیمار به پشت خوابیده و پزشک پای او را بلند میکند؛ اگر در زاویهای خاص درد شدیدی در مسیر عصب حس شود، احتمال فتق دیسک بسیار بالا است.
در مواردی که شک به آسیب مزمن عصب وجود داشته باشد یا نیاز به تعیین دقیق ریشه درگیر باشد، نوار عصب و عضله میتواند نشان دهد که کدام رشته عصبی تحت فشار است و شدت این آسیب چقدر است.
۹۰٪ بیماران با درمانهای زیر بهبود پیدا میکنند:
برای راهنمای کامل، مقاله «درمان دیسک کمر در منزل» را ببینید.
NSAIDs، شلکننده عضلانی و داروهای ضدالتهاب با تجویز پزشک.
اگر داروهای خوراکی و فیزیوتراپی پاسخگو نباشند، تزریقهای اپیدورال یا بلوک عصب زیر هدایت دستگاه تصویربرداری انجام میشود. این کار باعث میشود داروی ضدالتهاب دقیقاً در محل آسیبدیدگی دیسک قرار بگیرد و التهاب را از منشاء اصلی خاموش کند.
در موارد زیر نیاز میشود:
برای اطلاعات بیشتر به مقاله «چه زمانی دیسک کمر نیاز به جراحی دارد» مراجعه کنید.
جراحی دیسک کمر چگونه انجام میشود؟
در مواردی که فشار دیسک روی عصب شدید باشد یا علائمی مانند ضعف پیشرونده پا، بیاختیاری ادرار یا درد غیرقابل کنترل وجود داشته باشد، ممکن است جراحی توصیه شود. هدف اصلی جراحی، برداشتن بخشی از دیسک است که به عصب فشار وارد کرده و باعث درد میشود.
امروزه بسیاری از جراحیهای ستون فقرات با روشهای کمتهاجمی (Minimally Invasive) انجام میشوند. در این روشها برش جراحی کوچکتر است، آسیب به عضلات اطراف ستون فقرات کمتر بوده و بیمار معمولاً سریعتر به فعالیتهای روزمره بازمیگردد.
از رایجترین روشهای جراحی دیسک کمر میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
میکرودیسککتومی (Microdiscectomy):
یکی از متداولترین جراحیها برای برداشتن قسمت بیرونزده دیسک است که با استفاده از میکروسکوپ جراحی انجام میشود و دقت بالایی دارد.
جراحیهای آندوسکوپیک ستون فقرات:
در این روش با استفاده از ابزارهای بسیار ظریف و از طریق یک برش کوچک، به دیسک دسترسی پیدا کرده و فشار توسط جراح ستون فقرات از روی عصب برداشته میشود.
روشهای کمتهاجمی جدید(Minimally Invasive Spine Surgery):
این تکنیکها با هدف کاهش آسیب به بافتهای اطراف ستون فقرات طراحی شدهاند و در بسیاری از بیماران باعث کاهش درد پس از عمل و کوتاهتر شدن دوره نقاهت میشوند.
ورزش صحیح یکی از مؤثرترین درمانهاست:
راهنمای کامل در مقاله «بهترین ورزشهای دیسک کمر»
این حرکات فشار زیادی روی دیسک ایجاد میکنند:
اگر این علائم که علائم خطرناک محسوب میشود وجود دارد، فوراً باید ویزیت شوید:
فتق دیسک یکی از شایعترین مشکلات ستون فقرات است، اما در اغلب موارد میتوان آن را بدون جراحی درمان کرد. تشخیص صحیح و درمان اصولی و تغییر عادات روزانه باعث میشود بیمار در مدت کوتاهی به فعالیت طبیعی برگردد.
تمرینات ایزومتریک علاوه بر ستون فقرات کمری، در ناحیه گردن نیز کاربرد زیادی دارند و برای آشنایی با این تمرینها میتوانید مقاله ورزشهای ایزومتریک گردنی را مطالعه کنید.
